In deze rubriek wordt aan de hand van invloedrijke filosofen een duik genomen in de geschiedenis van de filosofie. De nadruk ligt hierbij vooral op het gedachtegoed van de filosofen die aan bod komen. Zo wordt een chronologisch en samenhangend overzicht gevormd van de ontwikkeling van de westerse filosofie, van de oudheid tot de moderne tijd.

26 juli jarig: Aldous Leonard Huxley

       26 juli
Aldous huxley

De Engels-Amerikaanse schrijver Aldous Leonard Huxley verkrijgt grote bekendheid met zijn vele romans en korte verhalen. Hij staat te boek als één van de meest veelzijdige Engelse schrijvers die meerdere literaire genres beoefent.  Zijn bekendste werk is Brave New World, een sciencefictionroman waarin hij het onmenselijke aspect van de wetenschappelijke vooruitgang neerzet. Aldous Leonard Huxley werd geboren op 26 juli 1894. Lees verder

Walter Benjamin en zijn geschiedfilosofie

       6 juni
Walter Benjamin en zijn geschiedfilosofie

Sinds het einde van de 19e eeuw gingen technologische ontwikkelingen en de opkomst van de moderne stad gepaard met een toenemende maatschappelijke ongelijkheid. Volgens de Duits-Joodse filosoof Walter Benjamin zorgden de moderne ontwikkelingen er bovendien voor dat ‘de geschiedenis’ niet meer op waarde werd geschat en irrelevant was geworden. Hierdoor ontstond volgens hem een uitzichtloze situatie. Benjamin deed daarom een poging het ‘historisch bewustzijn’ te herstellen. Lees verder

Friedrich Nietzsche en de dood van God

       30 mei
Friedrich Nietzsche en de dood van God

In de 19e eeuw borduurde de eigenzinnige filosoof Friedrich Nietzsche voort op de inzichten waarmee Immanuel Kant de basis voor de moderne westerse filosofie had gelegd. Nietzsche’s ideeën vormden een kritische reflectie op de morele, overwegend christelijke principes van zijn eigen tijd. Deze hadden individuen tot makke lammetjes gemaakt. Nietzsche wilde met behulp van zijn filosofische beschouwingen de mens zijn waardigheid en vitaliteit terug te geven. Lees verder

Immanuel Kant en zijn visie op de werkelijkheid

       23 mei
Immanuel Kant en zijn visie op de werkelijkheid

Wordt kennis verkregen door ervaring, of door logisch te redeneren? Zijn voorgangers hadden zich naar aanleiding van deze vraag laten verleiden partij te kiezen voor óf de ‘empirie’, óf de ‘ratio’, maar de Duitse filosoof Immanuel Kant koos in de 18e eeuw voor een middenweg. Hoe zag deze filosofische ‘verzoeningspoging’ tussen de twee denktradities eruit? Lees verder

David Hume en de zoektocht naar de witte raaf

       25 april
David Hume en de zoektocht naar de witte raaf

Nadat invloedrijke filosofen zoals Descartes en Spinoza in de 17e eeuw beweerden dat iedere vorm van kennis over de werkelijkheid alleen maar met het verstand kon worden ‘beredeneerd’, nam in de 18e eeuw de kritiek op dit ‘rationalisme’ toe. Het idee dat kennis juist voortvloeide uit ervaring won weer meer filosofische aanhangers. De belangrijkste van deze zogeheten ‘empiristen’ was de Schotse filosoof David Hume. Lees verder

Baruch Spinoza en de irrelevantie van religie

       18 april
Baruch Spinoza en de irrelevantie van religie

Kort nadat René Descartes met de verspreiding van zijn rationele denkbeelden de basis legde voor de moderne filosofie, diende de volgende grote denker zich alweer aan. De Nederlandse filosoof en wiskundige Baruch Spinoza volgde Descartes in veel van zijn ideeën, maar ontwikkelde op zijn beurt een geheel eigen visie op de wereld, een visie waarin religie plotseling volledig irrelevant was geworden. Lees verder

René Descartes: de methodische twijfelaar

       11 april
René Descartes: de methodische twijfelaar

In de 16e eeuw resulteerden ontwikkelingen als de Copernicaanse wending, de Reformatie en een reeks godsdienstoorlogen in onzekerheid, twijfel en scepticisme. Niet alleen het bestaan van God werd betwijfeld, ook de capaciteiten van de menselijke rede werden steeds kritischer beschouwd. Aan het begin van de 17e eeuw stond een Franse filosoof op die vanuit dit scepticisme een nieuw filosofisch systeem probeerde te ontwikkelen: René Descartes.

Lees verder

Niccolò Machiavelli en zijn politieke filosofie

       4 april
Niccolò Machiavelli en zijn politieke filosofie

Vanaf de late 14e eeuw voltrok zich in Europa de geleidelijke overgang van de middeleeuwen naar de renaissance. Na een lange periode van toenaderingspogingen tussen filosofie en theologie dreven de twee vakgebieden langzaam maar zeker weer uit elkaar. De dominante ‘christelijke moraal’ werd daarbij in toenemende mate bekritiseerd. Zo ook door Niccolò Machiavelli, die eens niet een theologische, maar een politieke filosofie ontwikkelde. Lees verder

Thomas van Aquino als christelijke Aristoteles

       28 maart
Thomas van Aquino als christelijke Aristoteles

De pogingen van onder meer Augustinus en Anselmus om filosofie en religie nader tot elkaar te brengen, vond vanaf de 12e eeuw navolging in de zogeheten Scholastiek (circa 1200-1350). In deze periode ontstond bovendien een hernieuwde interesse in het werk van Aristoteles. Zo beweerde de 13e-eeuwse theoloog en filosoof Thomas van Aquino dat hij met behulp van Aristoteles het bestaan van God kon aantonen. Lees verder

Anselmus en zijn ‘ontologisch godsbewijs’

       21 maart
Anselmus en zijn ‘ontologisch godsbewijs’

In de eeuwen nadat Augustinus (354-430) had gezocht naar een verzoening tussen geloof en rede, vond er een intellectuele en culturele teloorgang plaats in het politiek instabiele Europa. Vanaf de 8e eeuw trad een herstel in en werden langzaam maar zeker de oude grote denkers ‘herontdekt’. Tijdens de ‘12e-eeuwse Renaissance’ deden filosofen nieuwe pogingen om theologische vraagstukken op een rationele manier te doorgronden. Anselmus was één van hen. Lees verder

Augustinus en de relatie tussen geloof en rede

       14 maart
Augustinus en de relatie tussen geloof en rede

Waar Socrates, Plato en Aristoteles kenmerkend waren voor de klassieke Griekse filosofie, vormde Augustinus (354-430 na Christus) als filosoof de belichaming van de overgang van de oudheid naar de middeleeuwen. In de eeuwen voorafgaand aan Augustinus had zich een fundamentele ontwikkeling voorgedaan: de opkomst van het christendom. ‘Kerkvader’ Augustinus streefde in zijn denken naar een verzoening tussen geloof en rede. Hoe pakte hij dit aan? Lees verder

Aristoteles en het belang van de waarneming

       8 maart
Aristoteles en het belang van de waarneming

In de 4e eeuw voor Christus ontpopte de jonge Aristoteles (384-322 voor Christus) zich als de meest getalenteerde student aan de Academie van Plato. Hij liet zich inspireren door de denkbeelden van Plato, maar zag diens filosofie vooral als een uitdaging. Aristoteles was de laatste van de drie grote Griekse denkers, en legde met zijn uitvoerige filosofische overdenkingen een belangrijke basis voor de westerse filosofische traditie. Lees verder

Plato, Socrates en de ‘abstracte’ werkelijkheid

       28 februari
Plato, Socrates en de ‘abstracte’ werkelijkheid

Na de ‘presocratische’ natuurfilosofen verschoof het zwaartepunt van de Griekse filosofie naar Athene. Socrates (469-399) was de eerste filosoof die daar werd geboren. Deze raadselachtige denker zette zelf geen letter op papier, maar de vele gesprekken die hij voerde werden door zijn leerling en bewonderaar Plato (427-347) opgetekend. In Plato’s filosofie vinden we daarom eveneens de kern van het gedachtegoed van Socrates. Lees verder

Ontstaan en aard van de Griekse filosofie

    22 februari
Ontstaan en aard van de Griekse filosofie

Tot de 6e eeuw voor Christus werd ‘de wereld’ verklaard met behulp van een onzichtbare godenwereld. Alles wat er gebeurde was door goden gestuurd en kon niet begrepen worden. Vanaf de 6e eeuw veranderde deze kijk op de wereld. Er werd geprobeerd om waarneembare verschijnselen en gebeurtenissen te begrijpen, door simpelweg over mogelijke oorzaken na te denken. De Griekse filosofie werd geboren. Lees verder