Waar komen de spreekwoorden en gezegden in de Nederlandse taal vandaan? Er zijn veel voorbeelden van uitdrukkingen met een historische achtergrond. In de rubriek ‘Historische uitdrukkingen’ worden een aantal van deze uitdrukkingen op rij gezet en de historische achtergrond geschetst.

Oorsprong van ‘een blauwe maandag’

Huisvrouw en kinderen verven wol (Bron: Nationaal Archief)

Wanneer je wil uitdrukken dat iemand iets maar voor een korte periode gedaan heeft, kun je stellen dat iemand iets ‘een blauwe maandag’ gedaan heeft. Deze uitdrukking bestaat al lang in de Nederlandse taal. Taalkundigen zijn het niet eens over de herkomst ervan zodat er veel verschillende theorieën de ronde doen. Lees verder

Share

Herkomst van ‘tot in de pruimentijd’

"Pruimenkoningin",  Engeland, 1936 (Bron: Nationaal Archief)

Wanneer je niet weet wanneer je iemand weer zult zien, kun je dit uitdrukken door bij het afscheid te zeggen: ‘Tot in de pruimentijd’. Deze uitdrukking is zeer bekend in de Nederlandse taal en bestaat al eeuwen. Maar waar komt de uitdrukking eigenlijk vandaan? Lees verder

Share

Achtergrond bij ‘dat spant de kroon’

Kroon (Bron: Nationaal Archief)

Wanneer iets of iemand ‘alles overtreft’ kun je dat uitdrukken door te stellen dat iets of iemand ‘de kroon spant’. Tegenwoordig wordt deze uitdrukking vaak gebruikt bij dingen die juist in negatieve zin alles overtreffen, maar vroeger was dit helemaal niet het geval. Over de herkomst van deze bekende Nederlandse zegswijze zijn de meningen enigszins verdeeld. Lees verder

Share

Oorsprong van ‘vele wegen leiden naar Rome’

Oude Romeinse weg (bron: Nationaal Archief)

Wanneer je wilt uitdrukken dat er veel manieren zijn om je doel te bereiken kun je stellen dat ‘er vele wegen zijn die naar Rome leiden’. Dit is één van de Nederlandse uitdrukkingen waar de stad Rome in voorkomt en dat heeft te maken met het Romeinse Rijk. Lees verder

Share

Oorsprong van ‘op je lauweren rusten’

Wielrenner Eef Dolman met lauwerkrans (bron: Nationaal Archief)

Wanneer je na hard werk verricht te hebben het wat rustiger aan kunt gaan doen, kun je dit uitdrukken door te zeggen dat je ‘op je lauweren gaat rusten.’ Deze uitdrukking heeft te maken met een gebruik dat al teruggaat tot de bloeiperiode van de Grieken. Lees verder

Share

Oorsprong van ‘hij is een buitenbeentje’

Buitenbeentje (Bron: Nationaal Archief)

Wanneer iemand opvalt door zijn gedrag of zijn uiterlijk zeggen we in het Nederlands dat iemand echt ‘een buitenbeentje is.’ Deze uitdrukking gaat al ten minste terug tot de 17e eeuw en over de herkomst ervan bestaan verschillende theorieën. Lees verder

Share

Jan Steen en ‘er is leven in de brouwerij’

Jan Steen, De kwakzalver (Bron: Wiki Commons)

‘Er komt leven in de brouwerij.’ Wanneer iets ‘levendiger en vrolijker wordt’ of ‘de drukte toeneemt’ gebruiken we tegenwoordig deze term. Deze uitdrukking stamt uit de vroegmoderne tijd en de herkomst ervan is niet met zekerheid vast te stellen, maar vermoedelijk heeft deze zegswijze iets te maken met één van Nederlands grootste schilders uit de Gouden Eeuw: Jan Steen. Lees verder

Share

Achtergrond van ‘op dreef zijn’

De Dreef in Haarlemmerhout (Bron: Nationaal Archief)

Wanneer iemand goed bezig is of op gang aan het komen is, kun je dit uitdrukken door te stellen dat iemand ‘op dreef is.’ Het woord ‘dreef’ bestaat al eeuwen en is tegenwoordig vooral bekend van deze uitdrukking. Vroeger werd dit woord echter in meer betekenissen gebruikt, maar ook de uitdrukking ‘op dreef zijn’ bestaat al honderden jaren.  Lees verder

Share

Achtergrond van ‘de pijp uit gaan’

Pijpje, (Rene Magritte, door: Adam Crowe, via Flickr)

Wanneer iemand dood gaat kun je dit in het Nederlands uitdrukken door te zeggen dat iemand ‘de pijp uitgaat.’ Deze uitdrukking bestaat al lang en is gangbaar in de Nederlandse taal. De achtergrond van ‘de pijp uit gaan’ heeft waarschijnlijk niets te maken met het roken van een pijp, maar met de jacht op onder andere konijnen en dassen. Lees verder

Share

Herkomst van ‘naar de filistijnen gaan’

Simson, door: Gustave Doré (Bron: Wiki Commons)

Wanneer iets kapot of onherstelbaar is beschadigd kun je dat in het Nederlands uitdrukken door op te merken dat het ‘naar de filistijnen is’. Deze uitdrukking heeft te maken met een volk dat onder meer beschreven wordt in het oude testament van de Bijbel en bestaat zodoende al eeuwen in de Nederlandse taal. Lees verder

Share

Herkomst van ‘bier na wijn geeft venijn, wijn na bier geeft plezier’

    26 februari
Wijn drinkende mensen in 1938 (Bron: Nationaal Archief)

Iedereen kent de ‘volkswijsheid’ dat de kater de volgende dag minder hevig zou zijn wanneer je eerst bier drinkt en dan wijn in plaats van andersom. Over de waarheid van deze uitdrukking valt te twisten, het lijkt er meer op dat deze oude uitspraak te maken heeft met de middeleeuwen en dus een historische achtergrond heeft. Lees verder

Share

Herkomst van ‘over het paard getild zijn.’

    18 februari
Herkomst van ‘over het paard getild zijn.’

Wanneer iemand ‘vol is van zichzelf’ en dit veroorzaakt is doordat hij of zij de hemel in geprezen is of verwend is geraakt, kun je dit uitdrukken door te stellen dat iemand ‘over het paard getild’ is. Deze uitdrukking bestaat al honderden jaren. Lees verder

Share

Achtergrond van ‘de kogel is door de kerk’

    11 februari
Achtergrond van ‘de kogel is door de kerk’

Wanneer een beslissing na lang twijfelen eindelijk is genomen kun je dit uitdrukken door te zeggen dat de ‘kogel door de kerk’ is. Deze uitdrukking bestaat al honderden jaren in het Nederlands. Eén van de meest gangbare verklaringen voor het ontstaan van deze uitdrukking heeft te maken met een gebeurtenis tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648). Lees verder

Share

Achtergrond van ‘koffiedik kijken’

          4 februari
Achtergrond van ‘koffiedik kijken’

Wanneer iemand nog niet weet wat er in de toekomst gaat gebeuren, kan hij dit uitdrukken door te stellen dat iets een kwestie is van ‘koffiedik kijken’. Deze uitdrukking heeft te maken met een gebruik dat vermoedelijk in Nederland geïntroduceerd werd in de 17e eeuw. Lees verder

Share

Achtergrond van ‘hij is een ongelikte beer’

    28 januari
Achtergrond van ‘hij is een ongelikte beer’

Wanneer iemand niet de juiste manieren heeft of lomp is, zijn er verschillende manieren om dat in het Nederlands uit te drukken. Een bekende uitdrukking die hiervoor gebruikt kan worden is ‘dat iemand een ongelikte beer is’. Deze uitdrukking bestaat al sinds de oudheid en is niet alleen in het Nederlands bekend.   Lees verder

Share

Historische achtergrond bij ‘hij is helemaal lazarus’

    21 januari
Historische achtergrond bij ‘hij is helemaal lazarus’

Er bestaan in het Nederlands veel verschillende termen om aan te duiden dat iemand te veel heeft gedronken. Een hele bekende term die hiervoor in het Nederlands gebruikt wordt, is dat iemand ‘lazarus’ is. Lazarus kwam al voor in de bijbel, maar hier ging het niet om iemand die dronken was. Lees verder

Share